درس های نشانه / قسمت پنجم: سفر نشانه؛ از نشانه محض تا سفیر هویت برند

بعد از بررسی عقاید سوسور ، پیرس ، اکو و یاکوبسن به سراغ نشانه شناسان معاصر دیگر تامس سبوئک  و متفکر مسیحی سنت آگوستین و دیدگاه دانشمندان اسلامی  میرویم .

نشانه شناسی از نظر سبوئک به مبادله اطلاعات و یا به تعبیر دیگر «ارتباط» Communication  است. نشانه شناسی به بررسی دلالت میپردازد و از این رو، میتوانیم آنرا شاخه ای محوری از دانش نظام یافته ارتباطات بدانیم . در دانش ارتباطات بحث از پیام Message  محوریت دارد . پیام یک نشانه یا رشته ای از نشانه هاست که از یک منبع تولید نشانه ها به یک دریافت کننده نشانه یا مقصدی خاص انتقال داده میشود . هر منبع یا دریافت کننده ممکن است موجودی زنده یا دست ساخت بشر مانند یک کامپیوتر باشد.(Sebeok 1994)

علیرضا قایمی نیا در فلسفه زبان خود از قول سبوئک میگوید :هر چند برخی از متفکران نشانه شناسی را شاخه ای از دانش ارتباطات دانسته اند ، ولی میان آنها تفاوتهایی هم به چشم میخورد . هر دو با پدیده معنا و ارتباط سرو کار دارند ، اما در روش و هدف تفاوت دارند. ارتباط به واسطه نشانه ها امکانپذیر میشود . اما نشانه هایی هم در کارند که به جهت ارتباط به کار نمیروند . در مقابل ، دانش ارتباطات از شرایط ارسال معنا و از کانال و مجرای انتقال پیام نیز بحث میکند.

دانش نشانه شناسی و تدوین نشانه، دانشی نوین و مدرن نیست بلکه ریشه در اعماق تاریخ دارد تا جایی که در آثار افلاطون و ارسطو و مباحث الفاظ منطق دانشمندان مسلمان،  از دلالت و اقسام آن به تفضیل سخن به میان آمده است که از  بسیار ی جهات مشابه مباحث نشانه شناسی معاصر است. نشانه شناسی تا جایی پیش میرود که در علم بیان و معانی و اصول و مکتوبات عرفان نظری و کتب تفسیر نیز مطالبی در این باره به چشم میخورد .

در میان متفکران مسیحی قرون وسطا نیز مباحثی در این زمینه به چشم میخورد. سنت آگوستین  در کتاب (( آموزه های مسیحیت )) مباحث نشانه شناختی دیگری مطرح کرده و از تقسیم نشانه ها سخن گفته است .وی نشانه ها را به قراردادیConventional  و طبیعی Natural تقسیم کرده . و میگوید نشانه های طبیعی نشانه هایی هستند که بدون اینکه بشر تمایل یا قصد کرده باشد آنها بر چیزی دلالت کنند ما را از چیزی غیر خودشان آگاه میکنند، مانند دود که نشانه حضور آتش است، در مقابل نشانه های قراردادی بر طبق اراده ما چیزی دیگر را نشان میدهند. (Augustine 1986)

تقسیم آگوستین مشابه تقسیم دلالت به دلالت طبیعی و وضعی است که متفکران مسلمان بسیار پیش از وی مطرح کرده اند، ولی تفاوتهای بنیادی میان این دو تقسیم وجود دارد و  بر دو نگاه متفاوت مبتنی شده است .که همه این مباحث جزو دلمشغولیهای نشانه شناسان معاصر و تدوینگران نشانه ها و طراحان نشانه برای تاثیر بر جامعه مقصد میباشد.دانشمندان اسلامی در حقیقت دلالت را به طبیعی و غیر طبیعی تقسیم کردند و نشانه شناسی آنها به جای نشانه بر دلالت متمرکز شده است.تا جایی که مولوی میگوید: (( آفتاب آمد دلیل آفتاب   گر دلیلت باید از وی رو متاب/ از وی ار سایه نشانی می‌دهد 

شمس هر دم نور جانی می‌دهد))

قایمی نیا میگوید : تفاوت میان نشانه شناسی دانشمندان اسلامی و نشانه شناسی جدید درآن است که معاصرین به زبان به عنوان « دستگاهی از نشانه ها » نگاه میکنند.که این نکته در میان نشانه شناسان ساختار گرا در آرای سوسور و پیروانش بسیار برجسته میباشد.سوسور زبان را دستگاهی انتزاعی از نشانه ها و رابطه تقابل میان آنها در نظر می گرفت. و دیگر تفاوت آنها بر این است که معاصرین دستگاه نشانه را در فرآیند ارتباط بررسی میکنند و از مدلهای ارتباط در فهم این فرآیند کمک میگیرند. در این مدلها به نقش فرستنده و گیرنده توجه میشود .این نکته هرچند که در زبانشناسی سوسور چندان مورد توجه قرار نگرفت اما در تحلیلهای زبانشناسان پس از او بسیار برجسته است .در مقابل متفکران مسلمان به جای بررسی فرآیند ارتباط بیشتر به بررسی فرآیند دلالت پرداختند و مکانیسم آنرا تحلیل کردند.

براساس نظریه های فوق در خلق نشانه به نکات مهمی میرسیم که در راس آنها  توجه به قرارداد های بشری مطرح میشود که جامعه چه مبنایی را به عنوان ملاک قرار داده و دیگر آنکه دستگاه و محیط مورد نظر چه میباشد در این فضا پیام برای برقراری ارتباط مطرح میشود و قراردادها و نشات گرفتن آنها از مفاهیم طبیعی و دلالتی که آنها به طبیعت و ساختارهای غیر طبیعی دارند یک نشانه را میسازد.